Tanımlar
Tümü - A B C Ç D E F G H I İ K M N O Ö P R S T U Ü V Y
Terim Açıklama
Yan ürün Tek bir gruba özel yan ürün, başka herhangi bir grupta üretilmeyen, teknolojik olarak aynı gruptaki diğer ürünlerin üretimine bağlı olarak ortaya çıkan ürünlerdir (örneğin, şeker üretiminde melas´ın elde edilmesi gibi). Tek bir gruba özel yan ürünler, diğer ürünlerin imalatında girdi olarak kullanılmaktadır. Normal yan ürün (yani, tek bir gruba özel olmayan), birkaç grupta üretilen, teknolojik olarak diğer ürünlerin üretimine bağlı olarak ortaya çıkan üründür (örneğin, petro arıtımı sürecinde elde edilen hidrojen, teknolojik olarak kömür karbonizasyonu ve petro kimya ürünleri imalatının sonucundan ortaya çıkabileceği gibi diğer ana kimyasal maddelerinin yer aldığı gruptaki üretime de benzemektedir).
Yapı (Ağaç) Yapı, kategoriler arasında genellikle hiyerarşik olan ilişkilerin belirlenmesine giden yolları temin eder. Hiyerarşik bir sınıflamanın temeli bir ağaç yapısıdır. Bu ağaç yapısının her bir ayrıntılı kümesi içerdiklerine ait seviyedeki kategorilerin alt kümeleridir.
Yapı BloklarI (Temel Maddeler) Yapı blokları, istatistiki sınıflamanın en temel maddeleri, yani, bir değişkenin en ayrıntılı kodlarıdır. Bir kategoriyi bir ya da birden fazla sınıflamada tanımlamak ya da sınıflamaları karşılaştırmak amacıyla tek başlarına ya da birleşim şeklinde kullanılabilirler. Bunlara verilebilecek örneklerin başında Uyumlaştırılmış Mal Tanım ve Kod Sistemi (HCDCS veya HS) gelir; burada kategoriler yalnız ülkeye özgü tarife ve ticaret sınıflamalarının inşa edilmesine yönelik olarak değil, aynı zamanda Standart Uluslararası Ticaret Sınıflaması´nın (SITC Rev. 3) yapı blokları ve Merkezi Ürün Sınıflamasının (CPC) ürün bileşeni olarak da kullanılmaktadır. SITC ve CPC, her bir HS kategorisini farklılık gösteren istatistiki ihtiyaçların karşılanmasına yönelik olarak yeniden gruplar haline getirir. Başka bir örnek ise, daha yüksek ISIC seviyelerinin yeniden oluşturulmasına yönelik olarak birleştirilebilecek Avrupa Topluluğunda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflaması´dır (NACE).
Yapısal Bağlantılar Yapısal bağlantılar, farklı sınıflama kategorilerinin birbirine uygunluğunun sağlanması fırsatlarının doğmasının (doğrudan) tanımlı değer kümelerindeki belirgin yapısal farklılıkların yapı dahilindeki benzer bir hiyerarşik seviyede ortak karşılaştırma noktaları bulunmasına olanak tanımaması sebebiyle mümkün olmaması ya da çok zor olması durumunda kullanılan karşılaştırma bağlantılarıdır. Bazı durumlarda bir sınıflamanın alt sınıflarının diğer sınıflamanın farklı yapısal seviyeleriyle bir araya getirilmesi suretiyle yaklaşık ya da kesik karşılaştırma sağlanabilir.
Yardımcı Faaliyet Bir yardımcı faaliyet aşağıdaki koşulları sağlamak zorundadır: (a) Sadece ait olduğu birim ya da birimlere hizmet eder ve mal ve hizmetleri piyasada satılmaz; (b) Benzer bir ölçekte karşılaştırılabilir bir faaliyet, benzer üretim birimlerinde yürütülür; (c) Hizmet veya istisna durumlarda, birimin nihai ürününün bir parçasını oluşturmayan dayanıksız mallar üretir; (d) Birimin kendi cari maliyetine katkıda bulunur, yani gayrisafi sabit sermaye oluşumuna neden olmaz.
Yardımcı Faaliyet Olmayan Birimler Yukarıdaki koşullar doğrultusunda aşağıdaki hususlar yardımcı faaliyet olarak görülmemelidir: (a) Sermaye oluşumunun parçası olan mal ve hizmet üretenler; örneğin veri elde edilebiliyorsa kendi hesabına inşaat işleri ayrı olarak inşaatta sınıflandırılacak. (b) Çoğu ana faaliyetlerle bağlantılı olarak tüketilse bile, önemli bir parçası ticari olarak satılan ürün; (c) Sonuçta ana ya da ikincil faaliyetin çıktısının tümleyici bir parçası olan malların üretimi (örneğin bir girişimin bir bölümünün ürünleri paketlemek için paket üretmesi); (d) Bütün üretim ana birimce tüketilse bile, enerji üretimi (entegre güç istasyonu, kok kömürü fabrikası) (e) Değiştirilmeden satılmak üzere mal alımı; (f) Cari üretim sürecinde tüketilen bir hizmeti sağlamadığından dolayı, araştırma ve geliştirme. Yukarıda bahsi geçen bütün durumlarda (bu faaliyetler için ayrı veri elde edilebilen yerlerde) müstakil birimler ayırt edilmelidir ve bunlar faaliyet türü birimi olarak kabul edilerek kendi faaliyetlerine göre sınıflandırılmalıdır.
Yardımcı Faaliyetler Ana faaliyetler ile ikincil faaliyetler, genellikle muhasebe, taşıma, depolama, satın alma, satış promosyonu, tamir ve bakım gibi birkaç yardımcı faaliyetin desteği ile yürütülür. Bu nedenle, yardımcı faaliyetler sadece ana üretim faaliyetini desteklemek için o birimin kullanımına dayanıksız mal ya da hizmet sağlayan faaliyetlerdir. Bununla beraber, eğer istatistiki birim faaliyetleri ve buna ait yardımcı faaliyetler (örneğin bilgisayar merkezi) farklı coğrafi alanlarda yürütülüyorsa, coğrafi alana göre sınıflanması gereken veri kategorileri için, bu birimler hakkında ayrı ayrı bilgi toplamak istenebilir.
Yarı-Mamul ürün Bazı işlemlerden geçmiş, fakat kullanıma hazır hale gelmesi için daha fazla işlem gereken ürünlerdir. Bu tür ürünler ileri süreç ve işlemler için diğer imalatçılara satılabilir. Satış için işlenmemiş metal dökümlerin, işlenmek üzere başka yere satılması tipik bir örnek olabilir.
Yaşam Döngüsü Verilen sınıflamanın oluşumunu, geçirdiği değişiklikleri ve ölümünü ifade eder. Sınıflama birçok nedenle revize edilebilir. (Sanayideki değişiklikler, uluslararası standart sınıflamalarda meydana gelen değişiklikler vb. gibi.) Bu gibi değişiklikler maddelerin bir araya getirilmesini ve ayrılmasını, terminoloji değişikliklerini, ekleme ve/veya çıkarmalar yapılmasını vb. içerebilir. Bu değişiklikler sonucunda ortaya çıkan ya mevcut sınıflamanın revize edilmiş hali (değişiklikler esas olarak ayrıntılarla ilgilidir) ya da yeniden oluşturulmuş bir versiyon (yapısal değişiklikler vb. gibi önemli değişiklikler yapılmıştır) olacaktır. Bir sınıflamanın yaşam süresi birkaç unsura göre değişiklik gösterir; bunların en önemlileri tanımladığı gözlemlerin değişiklik hızı ve zaman serileri (kararlılık) şartlarıdır.
Yatay Entegrasyon Yukarıdaki yaklaşım, çeşitli tipteki faaliyetlerin eşanlı olarak, aynı faktörleri kullanarak üretim yapan, fakat farklı istatistiksel birimlere ayrılamayan birimler gibi yatay olarak entegre edilmiş birimlere ilişkin özel durumlarda da uygulanır. Örneğin, fırın ürünleri imalatı ile birleşen çikolatalı şekerleme imalatı.
YEREL BİRİM Yerel birim, bir yerde ya da bir yerden üretim faaliyetleriyle iştigal eden bir işyeri ya da girişimin bir bölümü olarak tanımlanır. Bu tanımın yürütülen faaliyeti ifade etmeyen tek bir boyutu vardır. Mekan amaca yönelik olarak yorumlanabilir: dar anlamda belirli bir adres ya da daha genel anlamda bir eyalet, devlet, ülke vb. gibi birimlerden söz edilebilir. Yerel birimler, İstatistiki Birimler olarak da anılabilir.
YEREL FAALİYET TÜRÜ BİRİMİ (YFTB) Faaliyet türü biriminin yerel birime karşılık gelen parçasıdır.YFTB ´nin bir gözlem birimi olarak kabul edilebilir. Fakat FTB ile karşılaştırıldığında veri kullanılabilirliği zayıftır. Çoğu zaman yalnızca istihdam ve brüt sabit sermaye yapısı ile ilgili bilgi elde edilebilir. Yerel birim girişimin bir türevi olmasına rağmen, girişimin ana özelliklerini taşımaz. Bağımsız bir karar verme birimi değil ve veri kullanılabilirliği sınırlıdır.
Yerinde Yapılan Tesisat Ve Montaj Genel olarak tesisatla uğraşan veya bir yapı için gerekli herhangi ekipman veya unsurları bir araya getirme işini (montaj) yapan birimler inşaat (Bölüm 45) olarak sınıflandırır. Bu ısınma ve havalandırma ekipmanları, asansör ve yürüyen merdiven, gaz ve su bağlanması, pencere, kapı vb. unsurları içerir. Tesisat ve montaj, normal olarak kurulumun sorunsuz çalışmasını garanti etmek, ekipmanların bakımı ve teknisyenlerin temel eğitimi gibi gereken bütün işleri kapsayacak şekilde işletim hizmetlerini de içerir. Bir teçhizatın satışından sonra gerçekleşen bir hizmettir. Örneğin, perakendeci tarafından gerçekleştirilen evle ilgili elektrikli ekipmanların tesisi, ilişkili bir faaliyettir ve aynı şekilde ana faaliyet olarak sınıflandırılır.
Yetkili Satıcılar (Franchisees) Yetkili satıcılar (Franchisees), belli üretim araçlarının (arazi, bina, makine, ticaret markası vb.) sahipleriyle, işletme lisansları sahipleriyle veya kredi tedarikçileriyle, toplam satışın belli bir kısmına ödeme gerektiren ve işin nasıl yapılacağını önemli ölçüde gösteren açık veya dolaylı sözleşmeyle çalışanlardır. Süreklilik esasına dayalı olarak, ücretli çalışanları istihdam eden yetkili satıcılar, işverenler sınıfında sınıflandırılmalıdır.
Yükleniciler Yükleniciler, ayrı bir iş birimi olarak ilgili vergilerden sorumlu olarak vergi dairelerine (ve/veya diğer ilgili organlara) kayıtlı, ve/veya kendi istihdam organizasyonlarının sosyal güvenlik ödemelerinden sorumlu olmamak için düzenlemeler yapan, ve/veya sözleşmeye dayalı ilişkilerde, örneğin; düzenli çalışanlara uygulanabilir olan ulusal iş yasalarına bağlı olmayan; fakat ücretli çalışanlara uygun olan açık veya dolaylı iş sözleşmeleri olan çalışanlardır. Bu çalışanlar, ulusal koşullara göre ücretli çalışılan işler veya kendi hesabına çalışılan işler sınıflarında sınıflandırılabilir.

Ana Sayfa | TÜİK

Devlet Mah.Necatibey Cad. No:114 06420 Çankaya/ANKARA Tel: 0. 312. 454 70 00
(c) 2020 TÜİK